สนับสนุน settakid.com

สมัครเป็น member ฟรี

ขอเชิญเพื่อน ๆ มาสมัครเป็น member เพื่อรับบทความใหม่ผ่านทางอีเมล์ พร้อมกับ weekly email รวมลิงก์น่าอ่านสุดสัปดาห์ที่คัดมาแล้ว ผมทราบดีว่าสมัยนี้ทุกคนยุ่ง อาจไม่มีเวลามานั่งเช็คเว็บนี้ได้ตลอด จึงได้สร้าง member email list ขึ้นมาครับ

Home/futureofwork, Global Economy, เศรษฐศาสตร์ภาษาคน/เจาะปัญหา “ความเหลื่อมล้ำ”

เจาะปัญหา “ความเหลื่อมล้ำ”

Sharing is good karma 🙂Share on Facebook797Tweet about this on TwitterShare on Google+0Share on LinkedIn0Email this to someone

นับตั้งแต่ Thomas Piketty เขียนหนังสือเรื่อง Capital in the Twenty-First Century ขึ้นมาเมื่อสองปีก่อน คนทั่วโลกก็ได้ตาสว่างเห็นภาพที่แท้จริงของสังคมตนเองและเกิดความกังวลมากมายว่าสังคมกำลังกลับไปสู่ยุคทุนนิยมจากมรดก (patrimonial capitalism) ที่คนรวยรวยเพราะบิดามารดารวย ไม่ได้รวยเพราะความสามารถ กังวลว่ามีอะไรผิดปกติที่ผู้บริหารระดับสูงมีรายได้มากกว่าลูกจ้างธรรมดาๆ เกินกว่า 300 เท่า กังวลว่าระดับความเหลื่อมล้ำที่สูงขึ้นนับวันนับคืนจะนำมาซึ่งความหายนะต่อระบบเศรษฐกิจและระบอบประชาธิปไตย ไปจนถึงความกังวลว่านโยบาย Global Wealth Tax ที่ Piketty เสนอนั้นจะทำลายแรงจูงใจในการทำงานและพัฒนาตนเอง

ในช่วงหนึ่งปีที่ผ่านมานี้ผมได้มีโอกาสทบทวนความคิดเกี่ยวกับปัญหา “ความเหลื่อมล้ำ” จากการถกเถียงและแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกับคนรู้จักหลากหลายเชื้อชาติ หลากหลายระดับฐานะ หลากหลายอาชีพ ผมคิดว่าความเหลื่อมล้ำนั้นเป็นประเด็นที่ซับซ้อน ลึกซึ้ง และซึมแทรกลงไปในสังคมเกินกว่าที่จะสามารถแก้ไขได้ด้วยเครื่องมือทางเศรษฐกิจเพียงไม่กี่ชิ้น จะโทษระบบทุนนิยมก็ไม่ถูกเพราะว่ามันไม่ใช่ผู้ร้ายตัวจริงเสียทีเดียว ทุนเป็นเพียง “พาหนะ” ของความเหลื่อมล้ำเท่านั้น และถึงแม้ประเด็นความเหลื่อมล้ำนี้จะซับซ้อนแต่ก็ยังเป็นประเด็นสำคัญที่พวกเราไม่ควรลืมมันไป

บทความนี้จะนำเสนอแนวคิดและสถิติเกี่ยวกับปัญหาความเหลื่อมล้ำที่น่าสนใจทั้งจากผลงานของนักเศรษฐศาสตร์สมัยใหม่อย่าง Joseph Stiglitz หรือ Thomas Piketty ไปจนถึงแนวคิดเชิงปรัชญาจากนักเศรษฐศาสตร์รุ่นบุกเบิก อย่าง Vilfred Pareto เพื่อเป็นการจุดประกายการถกเถียงเกี่ยวกับปัญหาความเหลื่อมล้ำในสังคม โดยจะเจาะปัญหานี้จาก 4 มุมมองคำถามต่อไปนี้

  1. อะไรคือ “ความเหลื่อมล้ำ”
  2. เหลื่อมล้ำแล้วยังไง
  3. อะไรคือต้นตอของความเหลื่อมล้ำ
  4. อะไรคือจุดหมายของการแก้ปัญหาความเหลื่อล้ำ


อะไรคือ “ความเหลื่อมล้ำ”

jatusri_article20_figure1

ที่มา: wikipedia, the World Bank, US Bureau of Statistics  ความเหลื่อมล้ำที่วัดด้วย Gini Coefficient ในแต่ละประเทศ

อุปสรรคด่านแรกของการแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำคือการที่เรายังไม่สามารถ “วัด” ความเหลื่อมล้ำได้อย่างแม่นยำและยังตกลงกันไม่ได้ว่ามาตราวัดไหนดีที่สุด

หนังสือเรื่อง Capital in the Twenty-First Century ของ Thomas Piketty นั้นกล่าวเตือนถึงความน่าหวาดกลัวของระดับความเหลื่อมล้ำทางรายได้และทรัพย์สินที่กำลังพุ่งสูงขึ้นอย่างรวดเร็วในหลายๆ สังคม  แต่หากใครที่ไม่ได้อ่านหนังสือเล่มนี้แล้วไปดูสถิติ Gini Coefficient ด้านบน (ซึ่งเป็นสถิติวัดความเหลื่อมล้ำที่นิยมใช้กันมาก) จะเห็นได้ว่าหลังจากสงครามโลกครั้งที่สองนั้นระดับความเหลื่อมล้ำที่วัดจาก Gini ในปัจจุบันไม่ได้น่าตกใจอย่างที่เขาฮือฮากัน แม้ว่าระดับความเหลื่อมล้ำจะเพิ่มมากขึ้นในบางประเทศ (ตัวเลข Gini สูงขึ้น) แต่ก็ไม่ได้มากขึ้นถึงขั้นน่าตกใจและยังมีอีกหลายประเทศที่ระดับความเหลื่อมล้ำน้อยลงเสียอีก จะมีที่น่าเป็นห่วงก็คือในกรณีของประเทศจีนที่เริ่มต้นไว้ที่ราวๆ 30 ในช่วงปี ค.ศ. 1980 แต่ไต่ไปถึงระดับเดียวกันกับสหรัฐฯ ภายในไม่กี่สิบปีหลังเปิดประเทศ

jatusri_article20_figure2

สิ่งที่ Piketty กล่าวถึงและเตือนให้เราระวังในหนังสือ Capital นั้นไม่ใช่สิ่งที่เราเห็นจาก Gini แต่เป็นปรากฏการณ์ที่กลุ่มคนที่ร่ำรวยที่สุด (ต่อไปนี้ขอเรียกว่า ท๊อป 10% ท๊อป 1% หรือ ท๊อป 0.1%) จากหลายสังคมทั่วโลกกำลังร่ำรวยขึ้นอย่างมหาศาลและกำลัง “แยกวง” ออกไปรวยขึ้นเรื่อยๆ ฉีกตัวออกห่างจากประชาชนที่เหลืออย่างรวดเร็ว   นี่คือความเหลื่อมล้ำที่ทุกคนกำลังพูดถึงในขณะนี้

กราฟด้านบนจากงานวิจัยของ Emmanuel Saez และ Gabriel Zucman ที่ใช้ข้อมูลชุดเดียวกับ Piketty แสดงให้เห็นถึงความพรั่งพรูของความมั่งคั่งอันน่าตกใจของคนกลุ่มเล็กๆ กลุ่มนี้ จากการใช้ข้อมูลภาษีและข้อมูลสวัสดิการสังคมในสหรัฐฯ ทีมวิจัยนี้พบว่ากลุ่มคนที่อยู่ในท๊อป 10% มีรายได้ก่อนหักภาษีรวมกันมากกว่าครึ่งหนึ่งของรายได้ก่อนหักภาษีของประชาชนทั่วประเทศรวมกันในปี ค.ศ. 2012 ซึ่งถือว่าเป็นการถือครองความมั่งคั่งของประเทศมากที่สุดเป็นประวัติศาสตร์โดยคนกลุ่มนี้ตั้งแต่เคยมีการเก็บข้อมูลมา

jatusri_article20_figure4

ที่น่าตกใจขึ้นไปอีกคือหากเราไต่ระดับจากท๊อป 10% เลยหมอกเมฆขึ้นไปแตะถึงระดับท๊อป 0.1% (ราวๆ 160,000 ครอบครัว) จะเห็นได้ว่าจากกราฟด้านบนคนเหล่านี้มีรายได้ที่มาจากทุนเช่น เงินปันผลจากหุ้น ค่าเช่า ดอกเบี้ย รวมกันแล้วมากเกือบเท่าครึ่งหนึ่งของรายได้จากทุนของคนทั้งสหรัฐฯ รวมกันในปี ค.ศ. 2012  

เทรนด์รูปตัว U นี้ไม่ได้ปรากฏแต่แค่ในสหรัฐฯ  แต่ยังเป็นที่พบเห็นกันในกลุ่มประเทศกำลังพัฒนาด้วย  ทั้งๆ ที่ข้อมูลแบบสอบถามในประเทศเหล่านี้ชี้ไปคนละภาพเลยว่าความเหลื่อมล้ำกำลังลดลง

เพราะฉะนั้นการเลือกมาตราวัดความเหลื่อมล้ำนั้นมีความสำคัญมาก บางมาตราวัดอย่าง Gini นั้น แม้จะเป็นที่นิยมใช้งานกันทั่วโลก แต่มันกลับปิดบังปรากฏการณ์ “รวยกระจุกแล้วแยกวง” แบบที่ Piketty กับทีมนักวิจัยพบ  อีกทั้งตัวเลข Gini นั้นมักมีที่มาจากแบบสอบถามซึ่งเป็นไปได้ยากมากที่จะมีคนกลุ่มท๊อป 0.1% อยู่ในนั้น เนื่องจากคนกลุ่นี้มักไม่เสียเวลาตอบแบบสอบถาม และถ้าหากการสุ่มแบบสอบถามในระดับท้องที่เกิดพลาดพวกเขาไปสักสามสี่คนแค่นี้ตัวเลขที่ออกมาก็จะบิดเบี้ยวไปมาก

แต่จุดที่สำคัญกว่าเห็นจะเป็นการผลักดันให้เก็บและเปิดข้อมูลทรัพย์สินรายบุคคลให้กับนักวิจัยให้มากขึ้นเพื่อช่วยให้เราเข้าใจปัญหานี้ได้อย่างลึกซึ้งขึ้น  ถือเป็นเรื่องน่ายินดีที่ขณะนี้ทีมวิจัยที่นำโดย Piketty นั้นได้ร่วมแรงร่วมใจกันสร้างฐานข้อมูลรายได้ (World Top Incomes Database) ที่เปิดให้ทุกคนใช้งานได้ฟรีและกำลังรณรงค์ให้มีการเปิดข้อมูลระดับชาติเพื่อให้กรอบของการวิจัยเรื่องความเหลื่อมล้ำนั้นครอบคลุมหลายประเทศมากขึ้น  หนังสือ Capital นั้นเป็นบทเรียนให้กับเราว่าหากเราไม่มีข้อมูลรายได้และทรัพย์สินที่มีคุณภาพตั้งแต่แรก Piketty จะไม่สามารถเขียนหนังสือเล่มนี้ได้ เราก็จะไม่มีวันเข้าถึงเนื้อในของปัญหาที่มีความท้าทายอย่างปัญหาความเหลื่อมล้ำ  ยิ่งไปกว่านั้นเราเองอาจจะไม่รู้สึกตัวเลยก็ได้ว่าทั้งหมดที่ Piketty กล่าวถึงในหนังสือเล่มนี้มันกำลังเกิดขึ้นจริงๆ  

เหลื่อมล้ำแล้วยังไง

jatusri_article20_figure4

ขณะนี้หลายฝ่ายกำลังให้ความสนใจกับภัยจากระดับความเหลื่อมล้ำสูงใน 2 ด้านหลักๆ นั่นก็คือ

1) ภัยต่อเศรษฐกิจ

2) ภัยต่อสังคม

มุมมองของผมเองคือผมคิดว่าการเจริญเติบโตของเศรษฐกิจเป็นเรื่องสำคัญ แต่ในขณะเดียวกันเราไม่ควรคิดจะแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำเพียงแค่เพราะว่ามันจะทำให้เศรษฐกิจโตเร็วขึ้น

หนึ่งคือผมไม่คิดว่าเศรษฐกิจที่โตวันโตคืนคือจุดหมายที่แท้จริงของการแก้ไขปัญหาความเหลื่อมล้ำ

สองคือหากวันดีคืนดีเราเกิดไปเจอวิธีเพิ่มอัตราเติบโตของเศรษฐกิจที่ทำได้ง่ายกว่าการแก้ไขปัญหาความเหลื่อมล้ำ จะยังมีใครยอมเหนื่อยเพื่อแก้ปัญหานี้อีกหรือไม่

สามคือผมเป็นห่วงว่าเรายังไม่เข้าใจความเหลื่อมล้ำดีพอที่จะตอบคำถามว่าแล้วเมื่อเศรษฐกิจเติบโตขึ้นแล้วจะเกิดอะไรขึ้นกับความเหลื่อมล้ำในอนาคต งานวิจัยทางเศรษฐศาสตร์ด้านความเหลื่อมล้ำที่ใช้ข้อมูลคุณภาพอย่างที่ทีมวิจัยของ Piketty ใช้นั้นถือว่ายังใหม่มากๆ  แม้ว่าพักหลังนี้เริ่มมีงานวิจัยที่นำเสนอหลักฐานจากการหาความสัมพันธ์ทางสถิติระหว่างมาตรการเพื่อลดความเหลื่อมล้ำกับความต่อเนื่องในอัตราเติบโตของเศรษฐกิจ เราคงยังต้องรอดูกันต่อไปเพราะว่าการหาความสัมพันธ์กับการเป็นเหตุเป็นผลกันมันไม่ใช่อย่างเดียวกัน

อย่างไรก็ตามผมเข้าใจว่าทำไมหลายองกรค์ที่ต้องการลดระดับความเหลื่อมล้ำถึงมัก frame ปัญหาความเหลื่อมล้ำให้เป็นปัญหาเศรษฐกิจ  การ frame ปัญหาความเหลื่อมล้ำในมุมมองของการเติบโตของเศรษฐกิจจะทำให้หลายคนเลิกกังวลว่าการที่ภาครัฐดำเนินนโยบายเพื่อลดความเหลื่อมล้ำที่เข้มข้นขึ้นนั้นถึงแม้จะเป็นการลดแรงจูงใจในการทำงานแต่บวกลบออกมาแล้วมีผลทางบวกต่ออัตราการเติบโตของเศรษฐกิจ และมันคงจะเป็นวิธี frame ที่ pragmatic ที่สุดแล้วในการมัดใจผู้คน (และผู้มีอิทธิพล) ให้หันมาเหลียวแลปัญหานี้ได้   ยกตัวอย่างการ frame แบบนี้คือ รายงานจาก OECD ที่ชี้ว่าเราควรลดความเหลื่อมล้ำเพราะว่าความเหลื่อมล้ำทำให้เศรษฐกิจโตด้วยอัตราที่ต่ำลง (ถึงแม้ว่านักวิจัยจะยังไม่สามารถตกลงกันด้วยหลักฐานได้ว่าเป็นเพราะเหตุใด…)  โดยผ่านแนวทางที่นักเศรษฐศาสตร์ตั้งสมมติฐานไว้เช่น 1) ความเหลื่อมล้ำที่มากขึ้นทำให้ประชาชนเรียกร้องให้ขึ้นภาษีธุรกิจ ขอให้ทำการกำกัดดูแลที่รัดกุมขึ้น หรือประท้วงไม่เอานโยบายที่เป็นการช่วยเหลือกลุ่มธุรกิจ   2) ความเหลื่อมล้ำที่มากขึ้นในสังคมที่มี financial market imperfections อยู่แต่เดิมแล้วจะทำให้คนที่ฐานะไม่ดีไม่สามารถลงทุนในสิ่งที่ควรลงทุนเพื่อก่อให้เกิดผลตอบแทนอันมหาศาลต่อทั้งผู้ลงทุนและผลผลิตของชาติ (เช่น การลงทุนในการศึกษาที่มีคุณภาพ)

แต่ที่ผมคิดว่าน่าวิตกยิ่งกว่าคือภัยต่อการอยู่ร่วมกันในสังคมอย่างสงบสุข

มุมมองนี้เป็นมุมมองที่ Joseph E. Stiglitz เขียนเอาไว้ได้ดีมากในหนังสือ 2 เล่มของเขาเรื่อง “The Price of Inequality: How Today’s Divided Society Endangers Our Future” และเรื่อง “The Great Divide: Unequal Societies and What We Can Do About Them Stiglitz มองว่าการที่ความมั่งคั่งเกินครึ่งไปกระจุกอยู่บนยอดปลายแหลมของพีระมิดสังคมจะมีผลทำให้ระบอบประชาธิปไตยขัดข้องและถดถอยจากระบอบ one person one vote ไปเป็นระบอบ one dollar one vote ที่กลุ่มธุรกิจหรือกลุ่มที่มั่งคั่งกว่าสามารถล๊อบบี้หรือแม้กระทั่งกดดันรัฐบาลเพื่อให้ออกกฎหมายที่สามารถโยกย้ายทรัพยากรเพื่อผลประโยชน์ของตัวเอง แทนที่ว่าการกระทำของรัฐบาลจะสะท้อนความต้องการของประชากรหมู่มาก  และสุดท้ายความเหลื่อมล้ำนี้จะทำให้ความแค้นสั่งสมในหมู่ประชาชนจนกลายเป็นชนวนก่อให้เกิดวิกฤตความขัดแย้งทางการเมืองได้ในที่สุด

ในสังคมอเมริกาทุกวันนี้ Stiglitz ยกตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือแม้ว่าประชาชนจะเห็นว่าระบบการเก็บภาษีเงินได้นั้นไม่แฟร์ แต่ไปไปมามาบุคคลที่ร่ำรวยที่สุด 400 คนกลับจ่ายภาษีเงินได้น้อยกว่า 20% ของรายได้ทั้งๆ ที่จริงๆ แล้วควรจะจ่ายเป็นเปอร์เซ็นต์ที่สูงกว่านั้นตามระบบภาษีแบบ progressive  อีกทั้งบริษัทยักษ์ใหญ่มากมายเช่นบริษัท General Electric นั้นลงทุนไปกับการหาช่วงโหว่ของกฎหมายภาษีถึงขั้นที่ว่าในสิบปีระหว่างปี ค.ศ. 2002 ถึง ค.ศ. 2011 General Electric จ่ายภาษีไปแค่เฉลี่ยแล้วปีละ 1.8%  ไม่แน่ใจจริงๆ ว่าควรจะชมว่าเก่งหรือโกงดีเพราะว่าเขาไม่ได้ทำผิดกฎหมายจริงๆ

ในสายตาของ Stiglitz (ซึ่งผมเองก็เห็นด้วย) สังคมในอุดมคติที่ชาวอเมริกันเคยภาคภูมิใจนั้นกลับกลายเป็นสังคมที่คนรวยมีโอกาสได้เข้าถึงการศึกษาคุณภาพที่ดีกว่าคนจน เป็นสังคมที่ผู้ปกครองของนักเรียนมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดมีรายได้เฉลี่ยแล้วอยู่ในกลุ่มท๊อป 2% (ซึ่งที่จริงแล้วควรจะใช้ median)  เป็นสังคมที่คนจนมีอุปสรรคเมื่อต้องการเข้ารักษาสุขภาพ (อ่านเพิ่มเติมเรื่องประกันสุขภาพทั่วโลกได้ในบทความนี้)  เป็นสังคมที่ถึงแม้คนรวยจะฉีกตัวห่างจากคนจนไปจนไม่เห็นฝุ่นแต่ค่าแรงขั้นต่ำขณะนี้ดันน้อยกว่าสมัยเมื่อ 50 ปีที่แล้วเสียอีกทั้งๆ ที่เศรษฐกิจปัจจุบันก็โตช้ากว่าและคนก็ไม่ได้ว่างงานน้อยกว่าด้วย เท่านี้ยังไม่พอคนส่วนมากยังจ่ายภาษีเป็นเปอร์เซ็นต์มากกว่าคนที่ฐานะดีอีกด้วย

ทั้งหมดนี้บ่งบอกว่าอุดมการณ์ของชาติอเมริกันกำลังเพี้ยนไปอย่างรุนแรง  จริงอยู่ที่สหรัฐฯ เป็นชาติที่ให้ความสำคัญกับการแข่งขัน  แต่ทุกวันนี้ American Dream กลับกลายเป็นฝันร้ายแห่งความเหลื่อมล้ำที่ผิดเพี้ยนไปเป็นว่าชาวอเมริกันไม่มีทางเลือก ไม่มีความเป็นธรรมในโอกาสทางสังคม แต่ยังจำเป็นต้องชิงดีชิงเด่นไต่บันไดฝันอย่างเอาเป็นเอาตายเพื่อขึ้นไปตัดพายชิ้นใหญ่ให้กับตัวเอง  กลายเป็นสังคมที่เอาตัวรอดแบบสุดขั้วเพราะว่าหากปล่อยให้คนอื่นไต่บันไดฝันแซงเราไปหรือเราพลั้งพลาดหล่นลงมาหน่อยก็จะอดตายหรือป่วยตายได้

สิ่งที่หนังสือ Capital กำลังเตือนเราก็คือหลายสังคมบนโลกโดยเฉพาะอย่างยิ่งสังคมอเมริกันคล้ายกับว่าระดับความเหลื่อมล้ำที่สูงนั้นทำให้ยิ่งคนเราอยู่ใกล้เชิงบันได American Dream เท่าไร แต่ละขั้นบันไดมันยิ่งห่างกันมากขึ้น นั่นก็คือหากเราเกิดร่วงลงไป หรือโชคไม่ดีเกิดมาแถวๆ เชิงบันไดขึ้นมา มันจะทำให้เราปีนกลับขึ้นมาได้ยากมาก ส่วนเด็กๆ ที่โชคดีนั้นเกิดมาอยู่บนปลายบันไดเลย ต่อให้ไม่ปีนป่ายเลยสักขั้นเดียวก็คงจะไม่เป็นไรนัก

บางคนอาจมองว่าแบบนี้ก็ดีแล้ว สังคมจะได้รีดเค้นเอาหัวกะทิออกมาจากกองมนุษย์ธรรมดาๆ ทั้งหลาย ไม่ต่างจากการคัดเลือกโดยธรรมชาติ (natural selection) ที่จะทำให้มนุษย์ที่เหลืออยู่มีแต่พวกที่ “สมควรอยู่กว่า”  (จะจริงหรือไม่ที่กลุ่มคนที่ปลายบันไดคือคนที่สมควรอยู่กว่านั้นเป็นคำถามเชิงปรัชญาที่ผมตอบให้ไม่ได้)

แต่ผมอดสงสัยไม่ได้ว่าการที่ใครบางคนยินดีที่จะอยู่อาศัยในสังคมแบบที่ว่านี้ เรายังจะสามารถใช้คำว่า “สังคม” เรียกสังคมแบบนี้ได้อยู่อีกหรือ

ต้นตอของความเหลื่อมล้ำ

jatusri_article20_figure6

ตั้งแต่หนังสือ Capital วางแผงไปก็ได้มีการถกเถียงและแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกันอย่างมากว่า “เรามาถึงจุดนี้ได้อย่างไร”

ที่จริงแล้วมีหลายทฤษฎีมาก และเป็นไปได้ยากที่ปัจจัยเดียวจะสามารถอธิบายปัญหาความเหลื่อมล้ำได้อย่างครบถ้วน

เนื่องจากท่านผู้อ่านมีเวลาจำกัด ผมจะนำเสนอแค่ 2 แนวคิดที่เกี่ยวเนื่องกับต้นตอของปัญหานี้

1) แนวคิดของ Stiglitz ที่มองว่าโครงสร้างของสังคม การเมือง และธุรกิจเปิดโอกาสให้คนส่วนน้อยที่ร่ำรวยและมีอำนาจรีดไถเอาเปรียบคนส่วนมาก

2) แนวคิดของ Piketty ที่กล่าวถึงบทบาทของความสัมพันธ์ระหว่างอัตราผลตอบแทนจากทุนกับอัตราการเติบโตของเศรษฐกิจในการทำให้เกิดปัญหาความเหลื่อมล้ำ

แนวคิดของ Stiglitz

ในบทความนี้ผมใช้คำว่า “ปัญหา” คู่กับ “ความเหลื่อมล้ำ”  แต่จากการสนทนากับผู้คนที่หลากหลายแล้วผมพบว่ามีคนจำนวนไม่น้อยที่ไม่คิดว่าความเหลื่อมล้ำเป็นปัญหาและคิดว่าสังคมควรเลิกเสียเวลาช่วย “พวกขี้แพ้” เสียด้วยซ้ำ

งานวิจัยจาก Economic Policy Institute เมื่อปีที่แล้วพบว่าผู้บริหารระดับสูงในสหรัฐฯ มีรายได้มากกว่าลูกจ้างทั่วไปประมาณ 303 เท่าในปี ค.ศ. 2014 (เทียบกับราวๆ แค่ 20 เท่าในปี ค.ศ. 1965)  หากแปลงสัดส่วนนี้เป็นเงินดอลลาร์แล้วผู้บริหารระดับสูงเหล่านี้มีรายได้โดยเฉลี่ยราว 16 ล้านดอลลาร์ต่อปีเทียบกับแค่ 5 หมื่นดอลลาร์ที่ลูกจ้างทั่วไปได้รับ

บางคนคิดว่าการที่ผู้บริหารระดับสูงเหล่านี้มีรายได้มากกว่าหลายเท่านั้นเป็นเรื่องธรรมชาติที่เป็นไปตามหลักเศรษฐศาสตร์ที่ตลาดแรงงานจะให้ค่าตอบแทนที่สูงกว่ากับแรงงานที่มีความสามารถที่สูงกว่าและมีผลิตภาพมากกว่าแรงงานทั่วไป  และอาจมองได้อีกว่ารายได้และโบนัสเหล่านี้เป็น “รางวัล” ที่ผู้ประกอบการสมควรได้รับ

การไปลงโทษพวกเขาด้วยการไล่เก็บภาษีมากขึ้นนั้นเท่ากับเป็นการลดแรงจูงใจให้พวกเขาทำให้ทั้งบริษัทและเศรษฐกิจมีการพัฒนาเติบโตขึ้น

ผมคิดว่าผู้บริหารระดับสูงควรจะได้ค่าตอบแทนสูงกว่าพนักงานธรรมดาเพราะทั้งหน้าที่ ความเสี่ยง ความรับผิดชอบ และความสามารถในการทำงานมันไม่เท่ากันจริงๆ  แต่ตัวเลข 300 เท่านี้มันเหมาะสมกับสิ่งที่ผู้บริหารระดับสูงทำให้กับบริษัทและเศรษฐกิจจริงๆ หรือไม่นั้นเป็นคำถามเชิงสถิติที่น่าสนใจมาก

เนื่องจากเศรษฐกิจปัจจุบันมีความซับซ้อนสูง ผมชวนให้ท่านผู้อ่านลองย้อนยุคกลับไปนึกถึงเศรษฐกิจชาวป่าแบบง่ายๆ ก่อนนะครับ

สมมุติว่าเศรษฐกิจนี้มีคนอยู่แค่ 3 คน นาย ก. นาย ข. และ นาย ค. ทุกวันทุกคนมีหน้าที่ออกไปล่าไก่ป่าซึ่งเป็นสินค้าชนิดเดียวในเศรษฐกิจนี้เพื่อเอามาเป็นอาหารประทังชีวิต ตอนเริ่มแรกไม่มีใครมีเครื่องมือใดๆ  ต้องล่าไก่ด้วยมือเปล่า ทั้งวันได้ไก่ป่าแค่คนละตัวเดียวเท่านั้น  จากเช้าจรดเย็น 3 คนนี้จึงไม่ได้ทำอะไรเลยนอกจากล่าไก่ป่ามาเป็นอาหารเพียงเพื่อที่จะได้อยู่รอดไปถึงวันถัดไป  สรุปคือเศรษฐกิจนี้ผลิตไก่ป่าได้ 3 ตัวต่อวันด้วยคน 3 คน

jatusri_article20_figure7

วันดีคืนดี นาย ก. เกิดมีไอเดียประเจิดขึ้นมาว่าจะทำกับดักหลุมพรางด้วยกิ่งไม้และการขุดดิน (อันนี้สมมุตินะครับ ผมเองไม่เคยไปล่าไก่ด้วยหลุมพราง) ปรากฏว่า “นวัตกรรม” หรือ “เทคโนโลยี” ที่นาย ก. คิดค้นขึ้นมานั้นสามารถทำให้นาย ก. จับไก่ได้วันละ 3 ตัว แทนที่จะเป็นแค่วันละตัวเดียว  เทียบกับเมื่อวานกลายเป็นว่าเศรษฐกิจนี้สามารถผลิตไก่ป่าได้วันละ 5 ตัวด้วยคน 3 คนแล้ว (นาย ก. จับได้ 3  นาย ข. และ นาย ค. จับได้คนละ 1)  วันถัดๆ ไปนาย ก. ก็จะเริ่มมีเวลาว่างเอาไปทำอย่างอื่นได้โดยที่ไม่อดตายเพราะมีไก่เหลือจากเมื่อวานและบางทีไก่ป่าก็เดินมาตกหลุมพรางเอง นาย ก. ที่แต่เดิมเป็นผู้ชื่นชอบความงดงามของบทกวีอยู่แล้วจึงสามารถใช้เวลาบางส่วนของวันไปเพื่อการแต่งกวี ทำให้เศรษฐกิจชาวป่านี้นอกจากจะมีไก่เพิ่มขึ้นทวีคูณแล้วยังมีบทกวีเพิ่มขึ้นวันละบทอีกด้วย  ไปเรื่อยๆ นาย ก. อาจเสนอให้ นาย ข. และ นาย ค. เลิกจับไก่แล้วไปผลิตอย่างอื่นเช่น ไปหากล้วยมาแลกกับไก่ เป็นต้น พอเวลาผ่านไปหลายพันปีเศรษฐกิจก็จะซับซ้อนขึ้นเป็นแบบที่เห็นกันอยู่ทุกวันนี้

นี่คือคำอธิบายแบบสั้นๆ ว่าเศรษฐกิจเติบโตได้อย่างไร

หากเหล่าผู้บริหารระดับสูงที่มีรายได้มากกว่าลูกจ้างธรรมดา 300 เท่าสามารถทำให้ “พายเศรษฐกิจ” ก้อนนี้ขยายใหญ่ขึ้นหลายต่อหลายเท่าด้วยความสามารถของตนอย่างที่ นาย ก. นำมาสู่เศรษฐกิจชาวป่า  ถูกแล้วหรือที่สังคมลงโทษโดยการเก็บภาษีพวกเขาหรือประนามพวกเขา  ทำไมสังคมถึงจะมาประนามเหล่าผู้บริหารระดับสูงทั้งๆ ที่หลายคนในกลุ่มนี้ไม่เคยทำตัวให้เป็นภาระสังคม แต่สังคมกลับไปแบกอุ้มคนที่ฐานะไม่ดีบางคนที่มีพฤติกรรมเสี่ยง เช่น สูบบุหรี่ ดื่มแอลกอฮอล์ หรือไม่ออกกำลังกาย  อย่างนี้ถูกต้องแล้วหรือ (ประเด็นนี้มีการถกเถียงกันอย่างมาก หากท่านสนใจอ่านต่อได้ที่นี่)

แต่ในทางกลับกันหากเราพิสูจน์ได้ว่าเหล่าผู้บริหารระดับสูงไม่ได้มีผลิตภาพมากกว่าแรงงานปกติทั่วไป เป็นเพียงแรงงานธรรมดาๆ อย่างเช่น นาย ข. และ นาย ค.  แล้วเงินตอบแทนที่มากกว่า 300 เท่ามันมาได้อย่างไรกัน

จุดสำคัญจึงอยู่ตรงที่ว่ามันเป็นกรณี (1) ผู้บริหารระดับสูงเหล่านี้ได้รับรายได้สูงเพราะว่าตลาดแรงงานยอมจ่ายเพื่อแลกกับความสามารถของพวกเขาหรือว่าเป็นกรณี (2) ผู้บริหารระดับสูงเหล่านี้ใช้อำนาจของตำแหน่งของตนในการนำมาซึ่งรายได้อันมหาศาลเกินกว่าที่เป็นมูลค่าของความสามารถของเขา

กรณีที่ (2) นั้น Stiglitz  เรียกมันว่าพฤติกรรม “rent-seeking”  ซึ่ง “rent” ในที่นี้ไม่ได้จำกัดความไว้แค่ค่าเช่าอพาร์ทเม้นท์หรือค่าเช่าที่ แต่ “rent” เป็นคำที่นักเศรษฐศาสตร์ใช้แบบกว้างๆ เพื่อเรียกถึงเงินส่วนเกินที่บริษัทหรือบุคคลได้รับเพียงเพราะว่าตลาดขาดความแข่งขันอย่างในตลาดที่มีผู้ผลิตอยู่ไม่กี่ราย เช่น ตลาดการเงิน ตลาดยา ตลาดประกันสุขภาพ และตลาดโทรคมนาคม เป็นต้น  Stiglitz มองว่าในสังคมสมัยใหม่แทนที่คนเราจะเอาเวลาและทรัพยากรไปพัฒนาเศรษฐกิจทำพายทั้งก้อนให้โตขึ้นแบบที่ นาย ก. ทำให้เศรษฐกิจชาวป่าเติบโต กลับกลายเป็นว่าคนสมัยใหม่กำลังหมกมุ่นกับการแย่งชิงไต่เต้าขึ้นไปเป็นผู้บริหารระดับสูงเพื่อขูดรีดแบ่งพายชิ้นใหญ่ขึ้นให้ตัวเองจากก้อนพายขนาดเท่าเดิม

บิล เกตส์เองเคยออกมาปกป้องเหล่าผู้บริหารระดับสูงที่ติด ranking Forbes 400 และเตือนว่าอย่าลืมไปว่าครึ่งหนึ่งในนั้นเป็น entrepreneur ที่ประสบความสำเร็จอย่างสูงด้วยตัวเองและได้นำมาซึ่งสินค้าและบริการที่โลกก็ต้องการ  แต่จากกราฟด้านบนเราจะเห็นว่ามันก็พอมีหลักฐานที่น่าเชื่อถือพอประมาณที่บ่งบอกว่าสถานการณ์ในกรณีที่ 2 นั้นโดยเฉลี่ยแล้วอาจเป็นคำอธิบายที่น่าเชื่อถือกว่ากรณีที่ 1 ในสหรัฐฯ  เหตุผลก็คือรายได้ของเหล่า CEO และ supermanager เหล่านี้สูงกว่ารายได้ของกลุ่มท๊อป 0.1% เกือบ 6 เท่าในปี ค.ศ. 2013  ถ้าเราคิดว่าคนที่มีรายได้สูงที่อยู่ในกลุ่มท๊อป 0.1% นี้ได้มันมาเพราะความสามารถและผลิตภาพที่สูงกว่าคนปกติ  แล้วอีก 6 เท่าที่เกินมาสำหรับพวกผู้บริหารระดับสูงล่ะ มันจะมาจากไหนได้อีก  นักวิเคราะห์ของ Economic Policy Institute มองว่าคนเหล่านี้ได้มาเพียงเพราะได้ครองตำแหน่งที่สามารถสูบ rent ออกมาได้สะดวก

ทางที่ดีที่สุดคือการมีโลกคู่ขนานที่ทุกสิ่งทุกอย่างเหมือนกันหมดแต่เปลี่ยนแค่ว่าใครขึ้นมาเป็นผู้บริหารในสองโลกนี้แล้วดูผลผลิตที่แตกต่าง  เราไม่มีทางเลือกนี้แต่บางทีความเหลื่อมล้ำในสหรัฐฯ และในหลายๆ สังคมขณะนี้อยู่สูงเฉียดฟ้าทั้งๆ ที่ก้อนพายไม่ได้ใหญ่ขึ้นจนผมคิดว่ามันเป็นเรื่องที่ยากมากที่เราจะสามารถพูดได้เต็มปากว่าผู้บริหารระดับสูงเหล่านี้ได้รายได้มากกว่าพวกอภิมหารวยท๊อป 0.1% ขึ้นมาอีก 6 เท่าเพราะว่าความสามารถและผลิตภาพของตนล้วนๆ

แนวคิดของ Piketty (ยาวครับ)

jatus20_figure5

Piketty คิดว่าบทบาทของอัตราผลตอบแทนของทุนและอัตราเติบโตของเศรษฐกิจมีส่วนสำคัญในการก่อให้เกิดความเหลื่อมล้ำ เขากล่าวถึง 3 fundamental laws ไว้ในหนังสือ Capital ว่าดังนี้

  1. a = r x β  —–  ซึ่งแปลเป็นภาษาคนว่าสัดส่วนของรายได้ทั้งหมดในเศรษฐกิจที่ตกเป็นของผู้ถือครองทุน (a) นั้นจะเท่ากับอัตราตอบแทนของทุน (r) คูณกับอัตราส่วนระหว่างปริมาณทุนต่อปริมาณรายได้ (β)
  2. ในระยะยาว β = s/g  —–  นั่นก็คืออัตราส่วนระหว่างปริมาณทุนต่อปริมาณรายได้ (β) จะต้องเท่ากับอัตราการออม (s) หารด้วยอัตราเติบโตเศรษฐกิจ (g) ในระยะยาว
  3. หาก r > g เมื่อไหร่ ผู้ที่ถือครองทุนจะค่อยๆ ได้รับสัดส่วนรายได้ทั้งหมดของเศรษฐกิจที่เพิ่มขึ้นโดยไม่รู้จบและจะก่อให้เกิดความเหลื่อมล้ำมากขึ้นเรื่อยๆ

Piketty เริ่มต้นด้วยการใช้ข้อมูลที่ชี้ให้เห็นว่า อัตราส่วนระหว่างปริมาณทุนต่อปริมาณรายได้ (β) ในหลายประเทศเช่น สหรัฐฯ และฝรั่งเศสนั้นเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1950 จนเกือบเท่ากับในสมัยศตวรรษที่ 19  และคาดว่าจะขึ้นจาก 4.5 ในปีค.ศ. 2010 ไปถึง 6.5 เมื่อสิ้นศตวรรษนี้

ลองสมมุติว่ามีเศรษฐกิจที่โตปีละ 5% (g) และมีการออม (s) 10% ของรายได้ทั้งหมดของประเทศ  หากเศรษฐกิจปีนี้มีรายได้ประชาชาติ 100 บาท แสดงว่าเราจะออมไว้ 10 บาท  (10 บาทนี้เป็นสิ่งที่ Piketty เรียกแบบหลวมๆ ว่า “capital” หรือทุน)  การที่อัตราส่วนระหว่างปริมาณทุนต่อปริมาณรายได้ (β) จะคงที่ไปตลอดกาลตามกฎข้อสองได้นั้นทุนที่ออมไว้จะต้องมีปริมาณเท่ากับ 200 บาท  ปีนี้ β จึงจะเท่ากับ 2 (เอามาหารกันเป็น 200/100) เมื่อเราให้เข็มนาฬิกาเดิน ปีหน้ารายได้ประชาชาติจะเป็น 105 (โต 5%) และทุนจะเป็น 210 (เพิ่มขึ้นมาด้วยเงินที่ออมมาจากรายได้ประชาชาติ 100 บาท)  β จึงจะคงที่ที่ 2 ไปเรื่อยๆ ตลอดกาล   ทั้งนี้ Piketty มองว่าโลกข้างหน้าน่าจะมีอัตราออมเฉลี่ยประมาณ 10% และอัตราเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจน่าจะลดลงไปเหลือราวๆ 1 ถึง 2% จนทำให้ β ขึ้นไปเกือบถึง 7

ขั้นถัดไปคือตามกฎข้อแรกหากคุณเอาอัตราผลตอบแทนจากทุน (r) ในเศรษฐกิจมาคูณกับ β ที่เราคำนวนไว้เมื่อครู่ก็จะได้สิ่งที่เรียกว่า “ส่วนแบ่งของทุนจากรายได้ประชาชาติ (a) ”  จากตัวอย่างที่ β = 2 จะเห็นว่าหากคุณคาดว่า r จะมีค่าประมาณ 4% ต่อปี ส่วนแบ่งของทุนจะเป็น 8% (2*4%) ของรายได้ประชาชาติ  แต่ในตัวอย่างที่ Piketty คาดไว้ว่า β จะสูงขึ้นไปเฉียด 7 ในอนาคต ส่วนแบ่งของทุนจะพุ่งขึ้นไปถึง 28%  (7*4%) ของรายได้ประชาชาติ  และจะขึ้นไปมากกว่านี้อีกหาก r สูงกว่า 4%   ถ้าคิดเล่นๆ ว่า r จะขึ้นไปถึง 6% ขึ้นมา ส่วนแบ่งของทุนจะขึ้นไปถึง 42% (7*6%) ของรายได้ประชาชาติเลยทีเดียว  ส่วนที่เหลือ 58% คือส่วนแบ่งของรายได้ที่มาจากการทำงาน (ที่มนุษย์เงินเดือนและแรงงานปกติเป็นผู้ถือครอง)

นี่คือกรณีที่ชี้ให้เห็นถึงสิ่งที่จะเกิดขึ้นเมื่ออัตราผลตอบแทนจากทุนมากกว่าอัตราเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ (r>g)  ในกรณีที่ β = 7 และ r = 6% > g  หากมีคนแค่ไม่กี่คนถือครองทุนส่วนมาก ก็จะแปลว่าคนกลุ่มเล็กๆ นี้จะได้รับส่วนแบ่งจากการที่เศรษฐกิจเติบโตทุกปีไปเต็มๆ 42% ของรายได้ประชาชาติ  คนกลุ่มนี้อาจรวยมากถึงขั้นไม่ต้องทำงานเลยก็จะยังเห็นรายได้จากทุนโตขึ้นราว  r=6% ต่อปี ซึ่งสูงกว่าอัตราที่รายได้จากหยาดเหงื่อในการทำมาหากินโดยคนส่วนใหญ่ที่จะโตได้แค่อย่างมากเท่ากับอัตราเติบโตของเศรษฐกิจ ซึ่งหลายคนคาดว่าจะต่ำลงเรื่อยๆ

หนังสือ Capital ไม่ได้เน้นเรื่องพฤติกรรมการออมมากนัก  มันเป็นไปได้ที่ความเหลื่อมล้ำที่กฎข้อสามทำนายไว้จะไม่เกิดขึ้นหากชนชั้นกลางออมเก่งเพื่อไปเอาประโยชน์จาก r > g และพวกท๊อป 1% กลับไม่ยอมออมเลย (เอาไปซื้อเรือยอร์ชหมด!)  อย่างไรก็ตามสิ่งนี้คงเกิดขึ้นยากมาก ในชีวิตจริงคนที่ร่ำรวยมากๆ มักจะมีอัตราการออมที่สูงกว่าคนส่วนมากเพราะว่า  1) พวกเขามีรายได้สูงเกินพอให้เหลือใช้และ 2) พวกเขาเลือกที่จะออม  จากงานวิจัยของ Saez กับ Zucman กลุ่มท๊อป 1% กลุ่ม 9% ถัดมา และ กลุ่ม 90% ที่เหลือในสหรัฐฯ นั้นมีอัตราการออมคือ 38% 15% และ 0% ตามลำดับ  ดังนั้นภาพที่ Piketty เห็นจึงเหมือนเป็นการกลับมาของทุนนิยมมรดกที่จะเข้ามามีบทบาทแทนที่การขยันทำงาน ขยันประดิษฐ์อะไรใหม่ๆ เพื่อหาเงินจากรายได้ที่มีอัตราเติบโตน้อยกว่าอัตราผลตอบแทนจากทุน

Piketty พบว่า r>g เป็นจริงในอดีตยกเว้นในช่วงสงครามโลก แต่จะเป็นจริงไปเรื่อยๆ หรือไม่คงไม่มีใครทราบได้  แม้ว่ามุมมองของ Piketty ฟังดูเหมือนว่าต้นตอของปัญหาอยู่ที่ระบบทุนนิยม แต่ผู้เขียนไม่คิดว่าทุนนิยมคือผู้ร้ายตัวจริง ทุนในที่นี้เป็นเพียงพาหนะของความเหลื่อมล้ำในระบบเศรษฐกิจที่พัฒนาไปในทางที่สามารถรองรับปริมาณทุนที่มากขึ้นพร้อมๆ กับทำให้อัตราตอบแทนของทุนไม่ตกลง

อะไรคือจุดหมายของการแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำ

Piketty เสนอว่าให้ทุกสังคมบนโลกร่วมมือกันเก็บภาษีคนรวยทั่วโลก (80% ของผู้ที่มีรายได้ระหว่าง 1ล้านถึง 5 แสนดอลลาร์ต่อปี และราวๆ 50-60% ของผู้ที่มีรายได้ระหว่าง 5แสนถึง 2 แสนดอลลาร์ต่อปี) เพื่อไม่ให้เกิดการ “รวยกระจุกแล้วแยกวง” ตั้งแต่แรก  ข้อเสนอนี้เป็นเรื่องที่ถูกหยิบยกมาถกเถียงเป็นอย่างมาก บ้างก็ว่าเป็นนโยบายประชานิยมเกินไป บ้างก็ว่าเป็นนโยบายที่ยังไงก็ไม่มีวันเกิดขึ้นได้

แต่ก่อนที่เราจะลงมือทำอะไรก็ตามผู้เขียนคิดว่าเรามาลองคิดดูดีๆ กันก่อนดีกว่าว่าจุดหมายของการแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำคืออะไร

ตอนเด็กๆ​ ผู้เขียนเคยคิดว่า​ “ความเท่าเทียม​กันอย่างสมบูรณ์​” คือจุดมุ่งหมาย​ของสังคม​ในฝันที่มีนโยบายและกฎหมายคอยปรับให้ทุกคน​มีทุกสิ่งทุกอย่างเท่าเทียมกันหมด​ ไม่ว่าจะเป็นทรัพย์สิน​หรือคะแนนสอบเข้ามหาวิทยาลัย​

แต่เมื่อเวลาผ่านไปก็คิดได้ว่าแม้สังคมนั้นจะเกิดขึ้นมาได้จริงๆ​ มันไม่มีเหตุผล​ที่ฟังขึ้นเลยว่าทำไมโลกที่เท่าเทียมกันหมดทุกมิติถึงจะต้องเป็นโลกที่ดีที่สุด​

สังคมที่​ไม่มีความเหลื่อมล้ำแต่ก็ไม่มีอันจะกิน​มันฟังดูไม่เข้าท่านัก ​ หรือแม้กระทั่งสังคมที่มั่งคั่งและไม่มีความเหลื่อมล้ำเลยก็ตาม ผู้คนอาจจะไม่มีความสุขกับชีวิตก็​เป็นได้​โดยเฉพาะถ้าคนส่วนใหญ่ในสังคมนั้น​ชื่นชอบการอยู่เหนือกว่าผู้อื่น

ประเด็นนี้คือจุดหักเหสำคัญที่ทำให้ปัญหาความเหลื่อมล้ำกลายเป็นปัญหาทางปรัชญามากกว่าปัญหาทางเศรษฐศาสตร์

แนวคิดทางเศรษฐศาสตร์​ตั้งเป้าหมายสังคมไว้ว่าเราจะพยายาม ​maximize สวัสดิการสังคม (social welfare) ​โจทย์​ก็คือ​เราจะแบ่งทรัพยากร​อันจำกัดและจะสร้างกฎเกณฑ์​กับนโยบายสังคมอย่างไรเพื่อให้​เวลารวมอรรถประโยชน์​ของทุกๆ​ ชีวิตมนุษย์​ในสังคมแล้วออกมาเป็นตัวเลขที่มีค่ามากที่สุด​ และเราจะให้น้ำหนักความสำคัญ​กับอรรถประโยชน์​ของมนุษ​ย์แต่ละคนในสังคมอย่างไร​  เราอาจจะให้น้ำหนักทุกคนเท่ากันหมดเพื่อเป็นเสริมสร้างสังคมที่ยึดหลักความเสมอภาคของมนุษย์ทุกคนหรือเราจะให้ความสำคัญกับคนบางกลุ่มมากกว่าอย่างที่เรามักพบเห็นได้ในสังคมที่แบ่งชนชั้น

แต่ความท้าทายอยู่ตรงที่ว่า​ 1) คนเราแตกต่างกันมาก​​ 2) เรายังไม่มีเครื่องวัดอรรถประโยชน์​ของแต่ละคน​ 3) สังคมอาจเลือกให้ความสำคัญ​กับชีวิตคนแต่ละคนไม่เท่ากัน

ในชีวิตจริงนั้นคนเราไม่น่าจะมีพฤติกรรมที่เหมือนหุ่นยนต์​แบบในเศรษฐ​กิจชาวป่าที่ทุกคนเป็นโคลนของกันและกัน​ และจะประพฤติเหมือนกับคนในชนชั้นเดียวกันแม้เราจะสุ่มให้เขาไปเกิดในชนชั้นที่ต่างออกไป  แม้ว่า​ DNA มนุษย์​จากทั่วทุกมุมโลกจะไม่ต่างกันเ​กิน​ 0.1% แต่ 0.1% ที่แตกต่างนี้​มีผลอย่างยิ่งต่อทั้ง​โอกาสเป็นโรคภัย​ต่างๆ​นานา​ ความถนัดของมือ​(ที่มีความเกี่ยวเนื่อง​กับ​cognitive skills) ความสามารถบางอย่าง​โดยเฉพาะความสามารถด้านกายภาพ เช่นการเล่นกีฬา​​ที่การฝึกซ้อม​และสภาพสิ่งแวดล้อมก็ทดแทนไม่ได้​ไม่หมด (อ่านเพิ่มเติมได้ในหนังสือเล่มนี้) หรือแม้กระทั่งระดับความสุขที่คนเราสามารถได้รับก็ตาม​ 50% นั้นถูกกำหนดไว้แต่แรกเกิดแล้วด้วยพันธุกรรม

 เมื่อเป็นเช่นนี้แล้วมันก็ไม่สมเหตุสมผล​เลยที่จะสรุปว่า​สินค้าหรือบริการ​หนึ่งชิ้น​ ไม่ว่าจะเป็​น​ เงิน​ 1 บาท​ หรือ​ ที่ดิน​ 1 ไร่​ จะต้องให้อรรถ​ประโยชน์​กับผู้คนที่แตกต่างกันเหล่านี้ในระดับที่เท่ากัน​ 

Vilfredo Pareto​ นักเศรษฐศาสตร์ชาวอิตาลี เคยยกตัวอย่างน่าคิดเอาไว้ว่าการเก็บภาษีคนรวยเพื่อเอาเงินไปให้คนจนตามทฤษฎีแล้วอาจทำให้สวัสดิการ​สังคมโดยรวมลดลง​ คือลองสมมุติ​ว่าสังคมมีคนสองคน​ นายรวย​กับ​นายจน​  เราเป็นพระเจ้าที่กำลังจะโยกเงิน​ 1 บาทจากนายรวยมาให้นายจน​​ ถ้าบังเอิญว่า​อรรถ​ประโยชน์​ที่นายจนได้จาก​เงิน​ 1 บาทที่เราโยกมาให้มันกลับน้อยกว่าอรรถประโยชน์​ที่นายรวยเสียไปจากการถูกเราเก็บภาษี​ไป​ 1 บาท​ ก็เท่ากับว่าสวัสดิภาพ​สังคมแย่ลงกว่าก่อนที่เราจะลงมือเก็บภาษีจากนายรวย  ตัวอย่างนี้ค่อนข้างพิเรนทร์แต่ก็ใช่ว่าจะเป็นไปไม่ได้

นอกจากนั้นทุกวันนี้เรายังไม่มีเครื่องวัดอรรถประโยชน์​ของมนุษย์​และดูเหมือนว่าสิ่งที่เกิดขึ้นเมื่อไม่กี่เดือนที่ผ่านมา เช่น วิกฤตผู้ลี้ภัยและความแค้นต่อชาวมุสลิม รู้สึกได้เลยว่าหลายสังคมยังตกลงกันไม่ได้ด้วยซ้ำว่ามนุษย์​แต่ละคน แต่ละเชื้อชาติ แต่ละศาสนาควรมีค่าเท่ากันหรือไม่​

แต่ก็ยังพอจะมีตัวอย่างที่ทำให้เรามองโลกในแง่ดีขึ้นได้เหมือนกันจากการที่คนกลุ่มท๊อป 0.00025% อย่าง Bill Gates หรือ Mark Zuckerberg หรือ Manoj Bhargava (เจ้าของเครื่องดื่มชูกำลัง 5-hour energy) ได้แบ่งทรัพย์สินและเวลาส่วนตัวมูลค่าไม่น้อยมาให้ความสนใจกับการ “ทำดีเพื่อโลก”

ผู้เขียนหวังว่าท่านผู้อ่านจะได้เห็นถึงความซับซ้อนของปัญหาความเหลื่อมล้ำจากบทความนี้  ว่าความเหลื่อมล้ำมีหลายนิยาม มีหลายต้นตอ และมีจุดหมายของการแก้ไขที่ค่อนข้างออกไปในเชิงปรัชญา  เพราะฉะนั้นผู้เขียนไม่คิดว่านโยบายเศรษฐกิจไม่กี่นโยบายจะช่วยแก้ปัญหาอันซับซ้อนที่ยังไม่มีใครเข้าใจได้ 100% นี้ได้หมด  แต่ก็ไม่ใช่ว่าเราควรจะนิ่งเฉย

ในระหว่างที่เรากำลังรอความก้าวหน้าของความรู้เกี่ยวกับความเหลื่อมล้ำและการเปิดเผยข้อมูลทรัพย์สินทั่วโลก  ผู้เขียนคิดว่าสังคมที่น่าอยู่อย่างน้อยๆ จะต้องมีอะไรรองรับคนที่กำลังลำบากบ้าง เพราะไม่ใช่ทุกคนที่ลำบากลำบากเพราะการกระทำของตัวเองทั้งหมด  ใช่ บางครั้งคนที่ลำบากเขาทำตัวเอง  แต่บางครั้งโชคชะตามันก็กำหนดหนทางของคนเราไว้มากกว่าครึ่งเข้าไปแล้วเหมือนกัน  มันเป็นเรื่องประหลาดจริงๆ เวลาเราลองนึกดูว่าเศรษฐกิจของบางประเทศมาไกลแค่ไหนแล้วแต่ทุกวันนี้กลับมีคนจำนวนมากที่ต้องเสียชีวิตเพียงเพราะโชคร้ายเกิดมาพ่อแม่ไม่เลี้ยงดู เกิดมาไม่ได้เรียนหนังสือ หรือเกิดมามีโรคที่ทำให้บริษัทประกันไม่รับเป็นลูกค้า ทำงานไม่ได้และต้องเสียชีวิตไปในที่สุด

แล้วนโยบายแบบไหนถึงจะทำให้เกิดความสมดุลที่ไม่ “ใจดี” หรือ “ใจร้าย” ต่อผู้ที่ลำบากเกินไป?  คงไม่มีใครตอบได้หากสังคมไม่ให้ความสำคัญกับการแก้ปัญหานี้อย่างจริงจังตั้งแต่แรก  ตัวอย่างที่น่าสนใจในขณะนี้คือรัฐบาลฟินแลนด์กำลังจะทำการทดลองสุ่มให้รายได้พื้นฐาน (Basic Income) กับประชากรของเขาเป็นเวลา 2 ปี   หากการทดลองผ่านไปได้ด้วยดี ผลลัพธ์จากการทดลองนี้จะทำให้เรามีความเข้าใจเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างรายได้ ความเหลื่อมล้ำ และความยากจนมากขึ้น

สุดท้ายนี้ผู้เขียนหวังว่าแนวคิดและสถิติต่างๆ ในบทความนี้จะช่วยจุดประกายการถกเถียงเรื่องความเหลื่อมล้ำในสังคมไทยนะครับ

อ้างอิง

***หนังสือ 4 เล่มต่อไปนี้มีอิทธิพลอย่างมากต่อแนวคิดเกี่ยวกับความเหลื่อมล้ำของผมที่เอามานำเสนอในบทความนี้ ผมแนะนำให้ผู้อ่านที่สนใจเรื่องความเหลื่อมล้ำจากมุมมองเศรษฐศาสตร์ไปลองหาอ่านดูกันครับ (เล่มสุดท้ายไม่ต้องไปซื้อครับ)

เล่มที่หนึ่งคือ “Capital in the Twenty-First Century” (ทุนในศตวรรษที่ 21) โดย Thomas Piketty นักเศรษฐศาสตร์ชาวฝรั่งเศสผู้ที่ได้นำเสนอผลวิจัยและข้อคิดจากการเก็บอภิมหาข้อมูลเกี่ยวกับรายได้และทรัพย์สินรายบุคคลจากหลากหลายสังคมทั่วโลกมารวมกันไว้ที่เดียวกันในหนังสือเล่มนี้ เขาว่ากันว่าจะเป็นหนังสือเล่มที่สำคัญที่สุดในศตวรรษนี้เลยทีเดียว

เล่มที่สองคือ “The Great Escape: Health, Wealth, and the Origins of Inequality” โดย Angus Deaton นักเศรษฐศาตร์อวุโสที่เพิ่งได้รับรางวัลโนเบลไปเมื่อสองเดือนก่อน  หนังสือเล่มนี้มีจุดเด่นสองจุดคือการนำเสนอแนวคิดเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างสุขภาพกับรายได้ และมุมมองเกี่ยวกับความเหลื่อมล้ำจากหลากหลายมิติมากกว่าในมุมมองของ Piketty ไม่ว่าจะเป็นเรื่องความเหลื่อมล้ำทางสุขภาพหรือทางการศึกษา

เล่มที่สามคือ “The Price of Inequality: How Today’s Divided Society Endangers Our Future” โดย Joseph E. Stiglitz นักเศรษฐศาสตร์ระดับโนเบลอีกคนที่เป็นหนึ่งในนักเศรษฐศาสตร์ไม่กี่คนที่มีใจออกมาแสดงจุดยืนของตนเกี่ยวกับความเหลื่อมล้ำอย่างเปิดเผย  หนังสือเล่มนี้ถือเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้ผมสนใจปัญหาความเหลื่อมล้ำขึ้นมาเนื่องจากเนื้อหาเข้มข้นและใช้ภาษารุนแรงถูกใจกว่าเล่มอื่นๆ มาก

เล่มสุดท้ายคือ “Microeconomic Theory” โดย Andreu Mas-Colell  Michael D. Whinston กับ Jerry R. Green ซึ่งถือได้ว่าเป็นตำราหลักที่เอาไว้สอนวิชาเศรษฐศาสตร์ในระดับปริญญาเอก  ที่ผมคิดว่านี่เป็นหนังสือสำคัญเกี่ยวกับความเหลื่อมล้ำนั้นเป็นเพราะว่ามันไม่แตะเรื่องนี้เลยสักนิดเดียว  คำว่า “ความเหลื่อมล้ำ” ที่สำคัญหนักหนาสำหรับเราทุกคนนั้นไม่ปรากฏตัวเลยสักครั้งเดียวในตำราหนาเตอะกว่า 1 พันหน้าเล่มนี้

Opt In Image
อ่านแล้วถูกใจ ==> ขอเชิญเป็น member ครับ!

ทุกครั้งที่มีบทความใหม่ member จะได้รับอีเมล์บทความนั้นทันที ไม่ต้องคอยเช็ค facebook ให้เสียเวลา

อีกทั้งยังได้รับอีเมล์รวมลิงก์น่าอ่านสุดสัปดาห์ ที่ settakid.com คัดมาให้ทุกวันศุกร์อีกด้วยครับ

The following two tabs change content below.

ณภัทร จาตุศรีพิทักษ์

PhD. Student & ICGC Fellow at the University of Minnesota
ผู้สร้าง settakid.com เป็นคนคิดมาก! ตื่นเต้นกับเทรนด์ที่กำลังเปลี่ยนแปลงโลกและชอบอ่านงานวิจัยทางเศรษฐศาสตร์ (ที่ยังอยู่ในโลกแห่งความเป็นจริงอยู่) มากเป็นชีวิตจิตใจผู้เขียนเป็นศิษย์เก่า ร.ร. สาธิตจุฬา มหาวิทยาลัยคอร์เนล (คณิตฯ & เศรษฐศาสตร์) และมหาวิทยาลัยจอนส์ ฮอปกินส์ SAIS (เศรษฐศาสตร์ระหว่างประเทศ & จีนศึกษา) เคยมีประสบการณ์ทำวิจัยที่มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดและธนาคารโลก ขณะนี้กำลังทำปริญญาเอกสาขาเศรษฐศาสตร์เกี่ยวกับการพัฒนาทุนมนุษย์และการทำ impact evaluation อยู่ที่มหาวิทยาลัยมินนิโซต้า

2 Comments

  1. นาย July 13, 2016 at 12:13 am - Reply

    ผมคิดว่าปัญหาความเหลื่อมล้ำเป็นปัญหาสังคมที่แก้ยากสุดแล้วครับ เพราะว่า อำนาจทางเศรษฐกิจกับอำนาจทางการปกครองมันไหลไปรวมอยู่ที่เดียวกัน ไม่มีใครอยากออกกฎเกณฑ์ให้ตัวเองเสียเปรียบครับ สิ่งนี้เป็นที่มาของ”rent” ที่เกิดขึ้นในระบบ สุดท้ายก็ไม่ต่างอะไรกับราชาหรือlandlord สมัยfeudal

    ที่เห็นได้ชัดและผมก็สงสัยมานานแล้วคือ คำกล่าวที่ว่า “การเก็บภาษีมากขึ้นเป็นการทำลายแรงจูงใจของผู้ประกอบการ” คำนี้มันเป็นคำกล่าวของคนกลุ่มใด แล้วที่สำคัญมันเป็นความจริงทั้งหมดไหม ส่วนตัวผมคิดว่ามันไม่ได้ทำลายแรงจูงใจของผู้ประกอบการ แต่มันทำลายผลประโยชน์ของ rent-seekerมากกว่า อย่างเช่นในอดีตที่ผ่านมาก็มีคนมากมายที่ทุ่มเทสร้างสรรค์นวัตกรรมให้แก่โลกโดยที่ตัวเองก็ไม่ได้ผลแทนอะไร(ถึงแม้จะมีรางวัลโนเบลแต่ก็น้อยกว่ารายได้บิลเกตต์เยอะมาก) แล้วภาษีมันทำลายแรงจูงใจหรือลงโทษคนกลุ่มนี้ตรงไหน

    ดังนั้นผมคิดว่าวิธีจัดการกับปัญหาความเหลื่อมล้ำที่จำเป็นคือต้องจัดระเบียบโครงสร้างปิระมิดความมั่งคั่งใหม่ ภาษีทำร้ายแค่rent-seekerแต่ไม่ได้กระทบกับ entrepreneurตัวจริง ซึ่งถึงไม่ใช้มาตรการด้านภาษีแต่ควรมีวิธีอื่นจัดการกับความมั่งคั่งของคนที่อยุ่บนยอดปิระมิด
    ซึ่งคนที่จะแก้ได้ก็เป็นคนที่อบู่บนยอดนั่นเอง อย่างน้อยในปัจจุบันนี้ยังมีความหวังในทางที่ดีขึ้นนะครับเมื่อมีมหาเศรษฐีหลายคน หันมาสนใจเรื่องปัญหาของคนส่วนใหญ่มากขึ้น อย่างบิล เกล วอเรนต์ บัฟเฟตต์หรือใครๆอีกหลายคนที่ถ่ายโอนความมั่งคั่งส่วนใหญ่ไปเพื่อการกุศลมากกว่าที่จะส่งต่อเป็นมรดกแก่ทายาท

  2. ภานุมาศ January 14, 2017 at 8:00 am - Reply

    แก้ความเหลื่อมล้ำ ด้วยการเก็บภาษีที่ดินในอัตราก้าวหน้า เช่น กำหนดให้บุคคลถือครองที่ดินได้ไม่เกินคนละ 10-20 ไร่ หากเกินจะเก็บภาษีจากที่เกินในอัตราก้าวหน้าปีละ 5 %ทุกๆปี และนิติบุคคลจำนวนถือครองไม่เกิน เช่น 50 ไร่ เป็นต้น จะทำให้บุคคลและนิติบุคคลคลายที่ดินออกมา ที่ดินราคาลดต่ำลง แล้วกระจายโอกาสให้รายย่อยมีโอกาสมีที่ดิน ปัจจัยการผลิต ไปลดความเหลื่อมล้ำลงได้อย่างเป็นรูปธรรม ในหลายๆ รัฐบาลก็ทราบ แต่ทำไม่ได้เลย เพราะผู้ถือกรรมสิทธิ์ที่ดิน นายทุน คนผลักดันกฎหมาย ก็มีความคุ้นเคยกัน จะออกกฎหมายเพื่อส่วนรวมแล้วตัวเองและครอบครัวเสียประโยชน์ ก็ถามว่า ทำไปทำไม? นี่จึงไม่จบ/แก้ความเหลื่อมล้ำขั้นพื้นฐานในเมืองไทยได้ครับ

Leave A Comment